واکاوی علل مخالفت مراجع با رفراندوم انقلاب سفید

0 ۶

روح الله حسینیان: در سال ۱۹۶۰ دموکرات ها در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا به پیروزی رسیدند و در ژانویه ۱۹۶۱ جان.اف.کندی موفق شد به کاخ سفید راه پیدا کند. از این زمان تغییراتی در سیاست خارجی آمریکا پدیدار شد. دولت کندی معتقد بود به دلایل سیاسی تنها راه حفظ دولت های طرفدار غرب یعنی سرمایه داری در جهان سوم ، اجرای یک برنامه اصلاحات است که در آن اصلاحات ارضی اهمیت ویژه ای داشت .[۱] هدف کندی از طرح اصلاحات این بود که از غلیان ناراحتی های عمومی جلوگیری شود. این سیاست، زمینه ای برای “انقلاب سفید” در ایران و “اتحاد برای پیشرفت ” در آمریکای لاتین بود.[۲] در ایران، محمدرضا پهلوی مأموریت داشت به هر طریق اصلاحات مورد نظر آمریکا را اجرا کند. به پیشنهاد آمریکاییان ابتدا قرار شد مسئولیت اصلاحات به عهده نخست وزیر باشد تا وجهه شاه حفظ شود؛ ولی با مبارزه سرسختانه مرجعیت و عالمان شیعی با اولین گام اصلاحات ، رژیم پهلوی عقب نشینی کرد. در گام بعد، مسئله رفراندوم از سوی رژیم پهلوی مطرح شد و شاه در ۱۹ دی ۱۳۴۱ در اولین کنگره شرکت های تعاونی روستایی، طی نطقی از مردم خواست «برای تصویب ملی این اصلاحات حرکت کنند و آراء مثبت خود را بدهند.» شاه اصلاحات مورد نظرش را که به رفراندوم می گذاشت چنین تشریح کرد: «اصولی که من به عنوان پادشاه مملکت و رئیس قوای سه گانه به آراء عمومی می گذارم و بدون واسطه مستقیماً رأی مثبت ملت ایران را در استقرار آن تقاضا می کنم به شرح زیر است : ۱ الغاء رژیم ارباب رعیتی ، با تصویب اصلاحات ارضی ایران بر اساس لایحه اصلاحی قانون اصلاحات ارضی مصوب ۱۹ دی ماه ۱۳۴۰ و ملحقات آن. ۲ تصویب لایحه قانون ملی کردن جنگل ها در سراسر کشور. ۳ تصویب لایحه قانون فروش سهام کارخانجات دولتی به عنوان پشتوانه اصلاحات ارضی . ۴ تصویب لایحه قانون سهیم کردن کارگران در منافع کارگاه های تولیدی و صنعتی . ۵ لایحه اصلاحی قانون انتخابات . ۶ـ لایحه ایجاد سپاه دانش به منظور تسهیل اجرای قانون تعلیمات عمومی و اجباری .»[۳] *اقدامات مراجع در مقابله با رفراندوم رژیم پهلوی با انتشار خبر رفراندوم در روزنامه ها، مراجع قم تشکیل جلسه دادند. حضرت امام در این جلسه ضمن تشریح اهداف استعماری برنامه انقلاب سفید لزوم مقابله و مبارزه با آن را به علما هشدار داد. و قرار شد هر کدام از مراجع بیانیه ای را علیه رفراندوم صادر کنند. آیت الله گلپایگانی در اطلاعیه ای اعلام کردند: «مراجعه به آرای عمومی در قبال احکام شرعیه بی مورد و موجب نگرانی علمای اعلام و عموم مسلمین و مضر به استقلال و مصالح مملکت است و این گونه عملیات غیرقانونی به دلایل متعدده صحیح نیست .»[۴] آیت الله شریعتمداری نیز طی اطلاعیه ای اعلام کرد: «رفراندوم مزبور که از طرف دولت ، اعلام شده ایجاد خطر عظیمی نسبت به آینده اسلام و قرآن و مذهب و حتی به آینده مملکت خواهد کرد.»[۵] در تهران نیز آیت الله بهبهانی و آیت الله خوانساری در اطلاعیه مشترکی «نگرانی شدید روحانیون » را به اطلاع مردم رساندند[۶] و آیت الله خوانساری در یک اعلامیه شدیداللحنی فتوا دادند که «کلیه تصویب نامه هایی که برخلاف شرع مقدس باشد حرام و شرکت در آنها شرکت در امر حرام و در حکم مبارزه با امام زمان ، ارواحنا له الفدا، می باشد و محرمات الاهیه به تصویب نامه و آرای عمومی حلال نمی شود.»[۷] آیت الله خویی نیز طی تلگرافی به آیت الله بهبهانی رفراندوم را حرکتی «علیه قانون مقدس اسلام و مواد صریح قانون اساسی و مصالح ملت » دانستند.[۸] امام خمینی نیز با صدور بیانیه شدیداللحنی بدون اینکه به تحلیل ماهیت مواد شش گانه بپردازند، رفراندوم را «مخالف رأی جامعه روحانیت اسلام » اعلام کردند و افزودند «اساساً رفراندوم با تصویب ملی در قبال اسلام ارزشی ندارد». حضرت امام در این بیانیه اعلام کردند که «در قوانین ایران رفراندوم پیش بینی نشده است » و به علاوه «معلوم نیست چه مقامی صلاحیت دارد رفراندوم کند و این امری است که باید قانون معین کند». حضرت امام علاوه بر اشکال حقوقی نسبت به رفراندوم ، به شکل و نحوه آن چند اشکال اساسی گرفتند: اوّل اینکه رفراندوم باید برای مردم به بحث گذاشته شود و «در جراید و وسایل تبلیغاتی آرای موافق و مخالف منعکس شود، نه آنکه به طور مبهم » رفراندوم برگزار شود. دوم اینکه رأی دهندگان باید آگاه باشند و «معلوماتشان به اندازه ای باشد که بفهمند به چه رأی می دهند». سوم آنکه ، رفراندوم باید «در محیط آزاد و بدون هیچ گونه فشار و زور و تهدید و تطمیع انجام شود». ایشان همچنین اضافه کردند که «علمای اسلام وظیفه دارند هر وقت برای اسلام و قرآن احساس خطر کردند به مردم مسلمان گوشزد کنند تا مسئول در پیشگاه خداوند متعال نباشند.» امام خمینی برای گسترش دامنه نهضت ، روحانیون را به شهرستان ها اعزام می کردند تا ضمن هماهنگی با علمای شهرستان ها، مردم را به عکس العمل تشویق نمایند.[۹] علت مخالفت مراجع با رفراندوم بعضی از سطحی نگران از درک مخالفت علما با رفراندوم انقلاب سفید عاجز شده اند و سخن به بیراهه کشانده اند. آنان مواضع علما را “مواضع ارتجاعی ” تعبیر می کنند؛ زیرا: «اعتراضات آقایان به شاه در آغاز مبنی بر مخالفتشان با اصلاحات ارضی بود… و با رأی زنان برای شرکت در انتخابات هم مخالف بودند»[۱۰] واقع این بود که مراجع خصوصاً حضرت امام با هوشیاری تمام از مخالفت ماهوی با لوایح پرهیز داشتند و حتی بعضی از علمای تهران را که نسبت به اصلاحات ارضی حساسیت داشتند از موضع گیری پرهیز می دادند. مرجعیت شیعه در دوران نهضت به خاستگاه ، اهداف و شکل اقدامات رژیم حمله می کرد. مرجعیت شیعه در طول نهضت تنها در لایحه انجمن های ایالتی و ولایتی از لحاظ ماهوی به حذف قید اسلام و تبدیل قرآن مجید به کتاب آسمانی اعتراض داشت و دومین اعتراض ماهوی به شرکت زنان در انتخابات بود. برای روشن شدن چرایی مخالفت مرجعیت شیعه با اقدامات رژیم پهلوی در سال ۱۳۴۱ چند موضوع باید مورد بحث قرار گیرد: ۱- کهنگی اصول انقلاب سفید اصولاً لوایح انقلاب سفید هیچ کدام طرح تازه ای نبود، بلکه بعد از روی کار آمدن کندی بسیاری از این لوایح سر زبان ها افتاده بود. حتی اصطلاح انقلاب سفید در گفته های امینی بارها به کار رفته بود.[۱۱] موضوع سپاه دانش هم از سال ۱۳۴۰ مطرح بود و اولین گروه به نام سپاه دانش در ۲۲ مهر۱۳۴۱ تشکیل شد و لایحه سپاه دانش در سوم آبان ۱۳۴۱ قبل از رفراندوم به تصویب هیئت دولت رسید. همچنین طرح واگذاری سهام کارخانه های دولتی به مالکان مشمول قانون اصلاحات ارضی در پنجم آذر ۱۳۴۱ به تصویب هیئت دولت رسیده بود. طرح سهیم کردن کارگران در سود کارخانه ها نیز در ۱۸ ماده در ۳۰ آبان ۱۳۴۱ توسط اتاق صنایع تهیه و در ۱۷ دی ماه به تصویب هیئت دولت رسید. ملی شدن جنگل ها نیز در ۲۰ دی ماه به تصویب هیئت دولت رسید. بنابراین هیچ یک از اصول ششگانه انقلاب سفید موضوع جدیدی نبودند. ۲- خاستگاه استعماری اصول طرح شده توسط شاه یکی از عوامل مهمی که باعث شد مرجعیت شیعه با اصلاحات شاه مخالفت کند، خاستگاه استعماری آن بود. مرجعیت شیعه از آغاز تصویب لایحه انجمن های ایالتی و ولایتی فهمید که برای تضعیف استقلال ایران از خارج دست هایی در کار است ؛ لذا در طول مبارزه همواره نگرانی خود را از به خطر افتادن استقلال به مردم و سردمداران رژیم گوشزد می کرد. آیت الله گلپایگانی در اوّلین نامه خود به شاه در مورد لایحه انجمن ها، انگیزه خود را از تذکر به شاه «علاقه به حفظ مصالح عالیه دین مبین اسلام و امنیت و استقلال مملکت » توصیف کردند.[۱۲] آیت الله گلپایگانی در پاسخ به آیت الله میرزا عبدالله تهرانی به مناسبت دستگیری حضرت امام تأکید کردند که «حقیقتاً افکار را به وجود یک توطئه خطرناک برای اضمحلال اسلام و استقلال و موجودیت کشور و حکومت شیعه مشغول کرده » ودر پایان افزودند: «اعلام می کنم ما برای حفظ استقلال مملکت شیعه و حمایت از دین همه گونه مصیبت را استقبال می کنیم .»[۱۳] علمای حوزه قم نیز در اعلامیه معروف ۹ امضائی اعلام کردند که روحانیون «ازعواقب امر این جهش های خلاف شرع و قانون اساسی بر این مملکت و استقلال واقتصاد» آن می ترسند.[۱۴] حضرت امام نیز در اعلامیه ای فرمودند: «کراراً تذکر داده شد که روحانیون نظری جز اصلاح حال ملّت و بقای استقلال مملکت ندارند.»[۱۵] هیئت علمیه نجف هم انقلاب سفید را یک بازی استعماری می دانست که دشمنان صلیبی در پشت آن هستند. آنان در اطلاعیه خود تصریح کردند که : «شاه و دار و دسته او که از روز اوّل اتّکایی جز به استعمار سیاه و زور نداشتند و پناهی جز کفّار و دشمنان دین اسلام و مسلمانان برای خود نمی دیدند، امروز به منتهای زور و قوه خود در مقام عملی ساختن اغراض اجانب و کفّار برآمده اند. آنها… [که] جز به اتکاء اجانب و استعمارگران تحصیل نکرده اند، راهی جز متابعت از منویات اربابان و آقایان خود ندارند.»[۱۶] حضرت امام در سخنرانی آخرین روز سال ۱۳۴۱ تصریح کردند: «در این سال استعمار توطئه هایی را علیه اسلام تدارک دید. عمال پلید استعمار به قرآن جسارت کردند، برای پایمال کردن احکام نورانی قرآن نقشه ها کشیدند، برنامه ها ریختند، طرح ها دادند.»[۱۷] حضرت امام در همین سخنرانی برای اوّلین بار با اشاره مشخص کردند که منظورشان از این خارجی ها، آمریکاست . معظم له در جمله کنایه آمیز «مربی ما آمریکا نیست … مربی ما خداست »[۱۸] جنگ بین روحانیت و رژیم پهلوی را مشخص کردند که جنگ بین خدا و آمریکاست . حضرت امام کم کم حمله به وابستگی به بیگانگان را تشدید کردند تا جایی که در اوّلین سخنرانی بعد از آزادی خطاب به شاه فرمودند: «ما می گوییم آقا! غلام حلقه به گوش دیگران نباشید… استقلال را حفظ کنید، تبعیت را دست بردارید، دستتان را برای چهار دلار دراز نکنید.»[۱۹] یکی از عصبانیت های رژیم پهلوی همین بود که امام خمینی بدون اینکه نسبت به ماهیت اصول انقلاب سفید موضع گیری کند و خود را در مقابل کشاورزان یا کارگران ببیند، رژیم را «دور می زد و پشت این لوایح را می کوبید. ایشان می فرمود، اجرای این لوایح اسارت است ، وابستگی به آمریکاست .»[۲۰] ۳- ماهیت استبدادی رژیم پهلوی عامل دیگری که به شدت نگرانی علما را برانگیخت ، روش استبدادی رژیم شاه بود که از سال ۱۳۴۰ آغاز شد. شاه در این سال مجلس شورای ملّی و سنا را که گاهی انتقادی از آن شنیده می شد، منحل کرد و یک سال بعد دولت بی اراده علم را روی کار آورد. این دولت با زیر پا گذاشتن قانون اساسی و نادیده گرفتن اصل تفکیک قوا، شروع به قانون گذاری کرد و در غیاب مجلس لوایحی را سرخود به تصویب می رساند که هم برخلاف قانون اساسی بود، هم ضد قوانین مجلس شورای ملی . شاه برخلاف قانون اساسی که او را فردی غیرمسئول معرفی می کرد، بدون رعایت حتی شکل ظاهری مشروطه در کارهای اجرایی دخالت و دستور صادر می کرد که نمونه روشن آن رفراندوم بود که برخلاف قانون اساسی بود. شاه استبداد را به جایی رساند که رسماً اعلام کرد: «شاه شما حق وضع قانون را دارد.»[۲۱] مراجع و علما از همان آغاز تصویب لایحه انجمن های ایالتی و ولایتی اعتراض خود را نسبت به نادیده گرفتن قانون اساسی ، قوانین مصوبه مجلس ، نقض آزادی و سانسور مطبوعات به اطلاع دولت و ملّت رساندند. حضرت امام در بیشتر بیانیه های خود علاوه بر استناد به قانون اساسی ، به دفاع از قانون اساسی نیز پرداختند. حضرت امام در پاسخ به علم که لایحه انجمن ها را از الزامات بین المللی می دانست ، فرمودند: «این شخص تخلف از قانون اساسی را به بهانه الزامات بین المللی شعار خود دانسته ؛ با آنکه الزامات بین المللی مربوط به مذهب و قانون اساسی نیست ، تشبث به الزامات بین المللی برای سرکوبی قرآن کریم و اسلام و قانون اساسی و ملت ، جرم بزرگ و ذنب لایُغفَر است .»[۲۲] بدیهی است قانون اساسی از دیدگاه شخصیتی مذهبی مانند حضرت امام یک اصل اولّیه و تمام نبود، بلکه به دلیل پشتوانه های مشروعیت بخش و اصول اسلامی آن و اینکه طرف مقابل سعی می کرد خود را ملتزم به قانون اساسی جلوه بدهد، امام قانون اساسی را مورد استناد قرار می داد. حضرت امام با صراحت فرمودند: «ما از طریق الزموا بما الزموا علیه انفسهم با ایشان بحث می کنیم ، نه اینکه قانون اساسی در نظر ما تمام باشد.» با همه ی این احوال حضرت امام به دلیل پشتیبانی علما از نهضت مشروطه ، برای قانون اساسی به منظور دفاع از دستاوردهای آنها ارزش والایی قائل بود. واضح ترین کار رژیم، برخلاف قانون اساسی، انقلاب سفید بود. رفراندوم یا همه پرسی یا به اصطلاح رژیم، تصویب ملی در قانون اساسی پیش بینی نشده بود. مطابق نظر حقوقدانان ، اگر قانون اساسی اختیارات نهاد یا مقامی را ذکر کرده باشد و آن را به عنوان مثال یا مانند نیاورده باشد، این اختیارات حصری است و اگر شک کنیم که آیا می شود اختیار دیگری خارج از موارد ذکر شده کسب کنیم ، باید به اصالت عدم ، استناد کرد و جایز نیست اختیار دیگری را خارج از موارد مذکور تأسیس کرد. ۴- ساختگی بودن اصل آزادی زنان شاه در ۸ اسفند در کنگره اقتصادی کشور گفت : «موضوع دیگری که برای تأمین اجتماعی مترقی ، اجتماع با افتخار این مملکت باید مورد توجه قرار بگیرد، حقوق نصف جمعیت این مملکت است که این طور برخلاف قانون اساسی و برخلاف شرع مقدس اسلام جزو دیوانگان و محجورین حساب می شود. قانون اساسی را برایتان می خوانم ؛ در مقدمه اش می گوید: امر به تأسیس شورای ملی فرمودیم و نظر بدان اصل اصیل که هر یک از افراد اهالی مملکت در تصویب و نظارت امور عموم محقق و سهیم اند دیگر بقیه اش را نمی خوانم چون موضوع مهم نیست و ضمناً در تشکیل مجلس طبق اصل دوم مجلس شورای ملی نماینده قاطبه اهالی مملکت ایران است که در امور معاش و سیاسی وطن خود مشارکت دارند. این آخرین ننگ اجتماعی ایران را ان شاءالله در انتخابات آتیه ، ما برطرف خواهیم کرد.»[۲۳] به دنبال این سخنان ، تظاهرات ساختگی عده ای از زنان در فردای آن روز ترتیب داده شد که برای تشکر در جلوی کاخ مرمر تجمع کردند.[۲۴] شاه در این تجمع حاضر شد و ضمن سخنانی گفت : «همه اطلاع دارید که در زمان پدر من زن های ایران از توی پرده ای که به اصطلاح حجاب نامیده می شد، ولی به عقیده من پرده ی غفلت و نیستی بود خارج شدند و در زندگی محدود اجتماعی یعنی به خصوص در قسمت فرهنگ و بهداشت و بعضی مشاغل دیگر وارد شدند… ما آخرین زنجیر را پاره کردیم و تمام افراد این مملکت از این پس در امور اجتماعی خود شرکت خواهند کرد.»[۲۵] به دنبال سخنان شاه، علم در ۱۱ اسفند در بخشنامه ای تملق آمیز خطاب به استانداری ها و فرمانداری های سراسر کشور، انقلاب سفید را قانون اساسی جدیداعلام کرد و وظیفه همه را اجرای دقیق آن دانست .[۲۶] هیئت دولت در اجرای انقلاب سفید در ۱۲ اسفند تشکیل جلسه داد و حق انتخاب شدن و نمایندگی زنان را در مجلس شورای ملی و سنا تصویب کرد. در این لایحه ، بند اوّل از ماده دهم و بند دوم از ماده سیزدهم قانون انتخابات مبنی بر منع زنان از انتخاب کردن و انتخاب شدن لغو گردید و کلمه ذکور نیز از مواد ۶ و ۹ آن قانون حذف شد. دولت تأکید کرد این اصلاحیه بر مبنا و استناد قانون اساسی به تصویب رسیده است .[۲۷] به دنبال تصویب این لایحه ، امام خمینی علمای قم را دعوت کرد تا با مشورت یکدیگر تصمیمی واحد اتخاذ نمایند. نتیجه این جلسه صدور یک بیانیه مفصل شد که به امضای ۹ نفر از علمای قم از جمله علامه طباطبایی که کمتر در مسائل سیاسی شرکت می کرد، رسید. در این اعلامیه که مشهور است توسط امام خمینی تهیه شده است ، با استدلالی حقوقی پاسخ شاه و دولت داده شده . در این اعلامیه در پاسخ شاه آمده است : «مقدمه قانون اساسی غیر قانون اساسی است ، بلکه کلام شاه وقت است و سمت قانونی ندارد.» در این اعلامیه آمده است چون این موضوع اختلافی است «به موجب اصل ۲۷ از متمم قانون اساسی شرح تفسیر قوانین از مختصات مجلس شورای ملی است و آقایان وزرا حق تفسیر ندارند.» این اعلامیه در پاسخی نقضی می گوید: «اگر طبق قانون اساسی باید زنان در انتخابات شرکت می کرده اند، چرا تاکنون شرکت نکرده اند و این عدم شرکت نقض قانونی اساسی بوده پس کلیه قوانین که بدون حضور زنان به تصویب رسیده از اوّل مشروطه تاکنون لغو و باطل بوده است .» این اعلامیه با استناد به استدلال شاه و دولت با اشاره ، رژیم پهلوی را فاقد مشروعیت می داند؛ زیرا مجلس مؤسسان بی حضور زنان تشکیل شد و مصوبه آن یعنی انتقال قدرت لغو و بی اثر بوده است . در ادامه اعلامیه آمده است که هدف دولت از طرح مسئله دخالت زنان در انتخابات چیزی جز «سر خود و مردم را گرم » کردن نیست و اصطلاحات «اعطای حق زنان و وارد نمودن نیمی از جمعیت ایران را در جامعه » تعبیراتی فریبنده است . این اعلامیه در پاسخ شاه که زنان را جزو محجورین قلمداد کرده اند، می گوید: «اسلام مراعات بانوان را در تمام جهات بیش از هر کس نموده … مگر فقط علامت عدم محجوریت آن است که در این مجلس ها وارد شوند». اعلامیه ضمن برشمردن صاحبان مناصبی که قانوناً حق دخالت در انتخابات را ندارند مانند نظامیان ، شبه نظامیان و شاهزادگان بلافصل ، نتیجه می گیرد که شرکت نکردن زنان در انتخابات علامت محجوریت آنان نیست . موضوع مخالفت علما با دخالت زنان در انتخابات چنان سخت می نماید که بعضی از نویسندگان در صدد انکار آن بر آمده اند.[۲۸] مخالفین علما هم آن را وسیله ای برای ارتجاعی خواندن نهضت مرجعیت ساخته اند؛ اما با دقت در مواضع علما و موقعیت زمانی و طراحان مسئله می توان به علت مخالفت پی برد. امام خمینی در تشریح مواضع خود در مورد آزادی زنان در مصاحبه با روزنامه “لوموند” در نجف اشرف فرمودند: «اسلام هیچ گاه مخالف آزادی آنان نبوده است . برعکس اسلام با مفهوم زن به عنوان شی مخالفت کرده است و شرافت و حیثیت او را به وی باز داده است . زن مساوی مرد است . زن مانند مرد آزاد است که سرنوشت و فعالیت های خود را انتخاب کند، اما رژیم شاه است که با غرق کردن آنها در امور خلاف اخلاقی می کوشد تا مانع آن شود که زنان آزاد باشند.»[۲۹] حضرت امام بعد از پیروزی انقلاب اسلامی مدافع سرسخت زنان و شرکت آنان در انتخابات بود. به محض پیروزی انقلاب اسلامی درست بیست روز بعد در یک سخنرانی شورانگیز در مدرسه فیضیه فرمودند: «زن باید در سرنوشت خودش دخالت داشته باشد. زن ها در جمهوری اسلامی رأی باید بدهند. همان طور که مردان حق رأی دارند، زن ها حق رأی دارند.»[۳۰] حضرت امام در اولین انتخابات یعنی رفراندوم جمهوری اسلامی طی پیامی به مردم ایران فرمودند: «آنچه لازم است تذکر دهم ، شرکت زنان مبارز و شجاع سرتاسر ایران در رفراندوم است …» [۳۱] حضرت امام با این تأکید، توضیحی عملی به مواضع علما در قبال شرکت زنان در انتخابات رژیم محمدرضا شاه دادند. با همه روشنی مواضع حضرت امام نسبت به دخالت زن ها در انتخابات ، لازم است به تحلیل و تبیینی بیشتر در این موضع بپردازیم . در مجموع می توان علت مخالفت علما با شرکت زنان در انتخابات را در موارد ذیل تحلیل کرد: [۱] سابقه رژیم پهلوی از آزادی زنان بسیار ناخوشایند بود. رضاخان با نام آزادی زنان به مبارزه با یکی از ضروریات فقه اسلامی یعنی حجاب پرداخت و محمدرضا نیز در همان زمان در توضیح مقصود خود گاهی اشاره به همین سابقه شوم می کرد. علما اصل شرکت زنان را امری حرام نمی دانستند، ولی ظرف زمان و شرایط حاکم را مناسب برای این کار نمی دانستند؛ لذا علما در اعلامیه ۹ امضایی نوشتند: «احترام به حیثیت اجتماعی و اخلاقی آنها [زن ها] موجب شده است که از این نحو اختلاط مخالف با عفت و تقوای زن جلوگیری کند، نه آنکه خدای نخواسته آنان را مانند محجورین و محکومین قرار داده .»[۳۲] حضرت امام تصریح می کنند: «مگر با چند تا زن فرستادن به مجلس ترقی حاصل می شود؟… ما می گوییم اینها را فرستادن در این مراکز جز فساد چیزی نیست … ما با ترقی زنان مخالف نیستیم ؛ با این فحشا مخالفیم.» حضرت امام نیز در این نطق روی ظرف زمان تکیه می کنند و می فرمایند: فرستادن زن ها «در این مراکز» فساد دارد. خصوصاً وقتی این موضوع را یادآور شویم که اصولاً انتخابات برای رژیم آزاد نبود. بنابر این اصل موضوع شرکت زنان یک فریب بود؛ لذا حضرت امام افزودند: «مگر مردها آزادند که زن ها می خواهند آزاد باشند؟ آزاد مرد و آزاد زن با لفظ درست می شود؟»[۳۳] [۲] تحلیل علما از شعار دخالت زنان در انتخابات این بود که رژیم پهلوی می خواهد این اقدام را مقدمه ای برای برنامه های دیگر از قبیل تساوی حقوقی در ارث ، قصاص و سربازی دختران قرار بدهد. حضرت امام در این باره فرمودند: «اگر این قانون عملی بشود، دنبالش چیزهای دیگر است »[۳۴] در اعلامیه ۹ نفره علما توضیح بیشتری از اهداف رژیم از شرکت زنان در انتخابات ارائه شد. در این اعلامیه آمده است : «در کنفرانس ها [دولت ] اجازه می دهد که گفته شود قدم هایی برای تساوی حقوق زن و مرد برداشته شده ، در صورتی که هر کس به تساوی حقوق زن در ارث و طلاق و مثل اینها که جزو احکام ضروری اسلام است ، معتقد باشد و لغو نماید، اسلام تکلیفش را تعیین کرده است »[۳۵] جالب این است که پیش بینی علما تحقق یافت و دو سه ماه بعد دولت اهداف خود را علناً آغاز کرد و در طرحی وزارت دادگستری شرط اسلام و ذکوریت را از قضا حذف کرد. [۳] مهم ترین مسئله این بود که در یک نظام فاسد، همه چیز سمت و سوی فساد پیدا می کند. به عنوان نمونه شرکت زنان در مجلس در نظام اسلامی نه تنها موجب مفسده نیست ، بلکه وجود آنها یک ضرورت است ؛ ولی در یک نظام فاسد حضور زنان فاسد چیزی جز مفسده در پی ندارد. حضرت امام با اعتقاد کامل به مظلوم واقع شدن زن در تاریخ ، معتقد بود که زنان باید در مسائل اجتماعی حضور داشته باشند. حضرت امام خطاب به زنان فعال در مسائل اجتماعی فرمودند: «تا شماها در صحنه هستید و شماها متعهد به اسلام هستید… این اسلام به پیش می رود.»[۳۶] حضرت امام نه تنها با شرکت زنان در مسائل سیاسی مخالف نبودند، بلکه آن را می ستودند. حضرت امام در مورد زن ها فرمودند: «بحمدالله زنان در این جمهوری اسلامی … پیشقدم بوده اند؛ در مسئله تنباکو پیشقدم بوده اند؛ در مسئله مشروطیت پیشقدم بوده اند.»[۳۷] اما محمدرضا مانند پدرش همه ارزش زن را در عریانی زنان می دید. خوشحال از این بود که توانسته است حجاب را از تن زن ها به دور بیفکند؛ حال آنکه هیچ اعتقادی به ارزش و توان زن ها نداشت . وی در مصاحبه با “اوریانا فالاچی ” خدمت خود را به زنان چنین توضیح می دهد: «من مبارزه کردم تا جایی که آنها وارد ارتش شدند و بعد از تعلیمات نظامی شش ماهه برای مبارزه با بی سوادی روانه روستاها شدند.» وی نهایت معرفت خود را نسبت به زنان چنین اظهار نظر می کند: «زنان برای زیبایی و زن بودنشان به حساب می آیند!» شاه با همه ادعاهایش در مورد تساوی زنان در این مصاحبه نشان می دهد که هیچ اعتقادی به توانایی زنان ندارد. وی با کمال گستاخی می گوید: «نمی خواهم بی ادب معرفی شوم ، اما قانوناً مساوی هستند در حالی که از نظر توانایی چنین نیستند. مثلاً هرگز از بین زنان یک میکل آنژ یا باخ برنخاسته حتی یک آشپز در بین زنان ندیده ام.» [۳۸] شما خود قضاوت کنید بین این سخنان شاه و جمله معروف امام خمینی که فرمودند: «مرد از دامان زن به معراج می رود.» [۴] یکی دیگر از عواملی که موجب مخالفت علما با لوایح شرکت زنان در انتخابات گردید، دفاع علما از قانون بود. رژیم شاه در غیاب مجلس با زیر پا نهادن اصل تفکیک قوا در قانون اساسی ، شروع به تصویب قوانینی کرد که مخالف قوانین مصوب و قانون اساسی بود؛ لذا علما از روند چنین استبدادی احساس نگرانی و در مقابل آن موضع گیری کردند. حضرت امام خطاب به دانشجویان فرمودند: «موضوع حق رأی زنان و غیره در درجه آخر اهمیت قرار دارد. ما می خواهیم مشروطیت را حفظ کنیم .» [۳۹] [۵] زمان ثابت کرد رژیم پهلوی درصدد حذف ارزش های دینی و جایگزینی فرهنگ غرب به جای آن برای مضمحل شدن در قدرت غربی در نظام دوقطبی بین المللی بود. علما با درک صحیح از خطر غرب گرایی در مقابل هر حرکت رژیم پهلوی ایستادگی کردند. امام خمینی در تحلیلی بسیار جالب توضیح دادند: «مخالفت علمای اسلام قضیه شرکت زنان در انتخابات نبود. این قضیه ناچیزتر از آن بود که آن قیام عمومی را به همراه داشته باشد. مسئله آن بود که علما و روحانیون دیدند که دستگاه جبار می خواهد با کید شیطانی اسلام را قلب کند و اوضاع را به عقب برگرداند.»[۴۰] ————————————————————- پی نوشت ها: ۱- فرد هالیدی، دیکتاتوری و توسعه سرمایه داری در ایران، ترجمه فضل الله نیک آیین، امیرکبیر، ۱۳۵۸، ص ۳۵ ۲- همان، ص ۵۴ ۳- مجموعه تألیفات، نطق ها پیام ها، مصاحبه ها و بیانات محمدرضا شاه پهلوی، ج۴، نطق ۱۹ دی ۱۳۴۱، ص ۳۰۴۶ ۴- اسناد انقلاب اسلامی، ج۱، ص ۵۷ ۵- همان، ج۵، ص ۳۱ ۶- همان، ج۱، ص ۵۸ ۷- همان، ص ۵۹ ۸- همان، ص ۶۰ ۹- خاطرات سیدحسن طاهری خرم آبادی، پیشین، ص ۱۵۳ و آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی، پرونده امام خمینی، ج۱، شماره بازیابی ۴۷۹، ص ۳۳ ۱۰- احسان نراقی، آن حکایت ها (گفتگوی هرمزکی با احسان نراقی)، جامعه ایرانیان، ۱۳۸۱، ص ۱۳۰؛ احسان نراقی پا را از این فراتر می گذارد و این عقیده را به شهید مطهری نسبت می دهد و می گوید: «در آن سال ها روشنفکری نظیر مرحوم مطهری معتقد بود که مواضع آقایان در قم عموماً ارتجاعی است، کما اینکه اعتراضات آقایان به شاه در آغاز مبنی بر مخالفتشان با اصلاحات ارضی بود… و با رأی زنان برای شرکت در انتخابات هم مخالف بودند». واقع این است که احسان نراقی در این موضوع به شدت دچار اشتباه شده است؛ زیرا شهید مطهری نه تنها مواضع علما را در این باره ارتجاعی نمی دانست بلکه خود بارها در خصوص این موضوع سخنرانی کرد و در آستانه ۱۵ خرداد دستگیر شد. ۱۱- روزنامه اطلاعات، ۲۷/۲/۱۳۴۰ و ۲۱/۱۱/۱۳۴۰ ۱۲- اسناد انقلاب اسلامی، ج۱، ص ۲۶ ۱۳- همان، ص ۱۳۴ ۱۴- صحیفه امام خمینی، ج۱، ص ۱۴۹ ۱۵- همان، ص ۱۸۰ ۱۶- اسناد انقلاب اسلامی، ج۴، ص ۲۶ ۱۷- صحیفه امام خمینی، ج۱، ص ۱۵۷ ۱۸- کوثر، ج۱، ص ۵۲ ۱۹- همان، ص ۱۱۵ ۲۰- تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی (از مرجعیت امام خمینی تا تبعید)، به نقل از: حجت الاسلام فاکر. ۲۱- مجموعه تألیفات، نطق ها، پیام ها، مصاحبه ها و بیانات محمدرضا شاه پهلوی، ج۴، ص ۳۰۹۲ ۲۲- صحیفه امام خمینی، ج۱، ص ۸۹ ۲۳- مجموعه تألیفات، نطق ها، پیام ها، مصاحبه ها و بیانات محمدرضا شاه پهلوی، ج۴، ص ۳۱۱۹ ۲۴- روزنامه کیهان، ۱۰/۱۲/۸۱ ۲۵- پیشین، ص ۳۱۳۴ ۲۶- روزنامه کیهان، سال ۱۳۴۳، کرونولوژی وقایع سال ۱۳۴۱ ۲۷- همان ۲۸- آقای دکتر حسین ابوترابیان مترجم کتاب «پاسخ به تاریخ» محمدرضا شاه درجایی که شاه می نویسد: آیت الله خمینی با آزادی زنان مخالفت می کرد، در پاورقی آورده است: «این ادعایی بی پایه و پوچ است و هیچ گونه مدرکی دال بر ثبوتش ارایه نگردید». پاسخ به تاریخ، ص ۱۷۸ ۲۹- صحیفه امام خمینی، ج۳، ص ۳۷۰ ۳۰- همان، ج۶، ص ۳۰۰ ۳۱- همان، ص ۴۰۸ ۳۲- صحیفه امام خمینی، ج۱، ص ۱۴۹ ۳۳- همان، ص ۳۰۵ ۳۴- صحیفه امام خمینی، ج۱، ص ۸۲ ۳۵- همان، ص ۱۴۸ ۳۶- صحیفه امام خمینی، ج۱۹، ص ۱۸۵ ۳۷- همان، ج۲۰، ص ۷ ۳۸- اوریانا فلاچی، مصاحبه ی اوریانا فلاچی؛ شاه ایران (بخش سانسور شده ی کتاب مصاحبه با تاریخ)، نشر آواز، ۱۳۵۷، ص ۱۴ ۳۹- صحیفه امام خمینی، ج۱، ص ۱۹۱ ۴۰- همان، ص ۱۶۰

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

1 × 5 =